Je rijdt over de snelweg, alles gaat prima, en dan sta je plotseling stil. Geen ongeluk, geen wegwerkzaamheden, geen zichtbare reden. Na een paar minuten trekt het weer los en vraag je je af wat er nou precies gebeurde. Dit heet een spookfile en Amerikaanse onderzoekers hebben eindelijk haarfijn in beeld gebracht wie daar de schuld van is. Spoiler: de kans is groot dat jij het was.
Zes kilometer snelweg, 294 camera's, een antwoord
Onderzoekers van Vanderbilt University installeerden samen met de Tennessee overheid 294 camera's op masten van 30 tot 40 meter hoog langs een stuk van de I-24 bij Nashville. Zes kilometer asfalt, continu gefilmd, elke auto als bewegend puntje in beeld, dag en nacht, jaren achter elkaar. Het doel was simpel maar ambitieus: precies zien hoe een file ontstaat op het moment dat het gebeurt, in plaats van achteraf gokken op basis van een paar verkeerslussen in het wegdek.
De uitkomst was verrassend eenduidig. Een spookfile ontstaat bijna altijd door een auto die net ietsje te hard remt of te dicht op zijn voorganger rijdt. De auto erachter remt een tandje harder om de afstand te herstellen, de volgende nog harder, en binnen een paar honderd meter staat het verkeer muurvast. Niemand heeft iets geraakt, er lag niets op de weg, er was geen ongeval. Het was een kettingreactie van remlichtjes die zich, net als een golf in het water, steeds verder naar achteren verspreidt en daarbij ook steeds heftiger wordt.
Waarom jij vaker de boosdoener bent dan je denkt
Het pijnlijke aan deze schokgolf, zoals verkeerskundigen het noemen, is dat de bestuurder die hem veroorzaakt vaak nooit doorheeft wat hij heeft aangericht. Je voegt soepel in, tikt even op de rem omdat iemand voor je dat ook deed, en rijdt daarna fluitend door zonder dat er iets bijzonders lijkt te zijn gebeurd. Twee kilometer verderop staat intussen een rij auto's stil die jouw rempuls alleen maar heeft versterkt, zonder dat jij daar ooit van zal weten.
Dat verklaart ook waarom het rijgedrag van Nederlandse automobilisten zo'n grote invloed heeft op hoe druk het op de weg aanvoelt. Niet de hoeveelheid auto's is het grootste probleem, maar hoe onvoorspelbaar we met elkaar omgaan op asfalt. Een weg met 2000 auto's per uur die allemaal rustig en gelijkmatig rijden, loopt vaak soepeler dan een weg met 1500 auto's waarvan er een paar voortdurend remmen en weer optrekken.
Dit speelt in Nederland net zo hard
Rijkswaterstaat schat dat ongeveer een kwart van alle Nederlandse files spookfiles zijn, zonder ongeluk of wegwerkzaamheden als aanleiding. Op drukke stukken zoals de A2 tussen Everdingen en Deil of de A58 tussen Eindhoven en Tilburg is er zelfs met apps geëxperimenteerd die bestuurders via hun telefoon vertellen hoe snel ze moeten rijden om de schokgolf te dempen voordat hij uitgroeit tot een volwaardige file. Precies op dat soort stukken ontstaat vaak ook die onrust die je ziet bij een slingerende caravan: een onverwachte beweging en de hele rij erachter reageert te fel, met precies hetzelfde domino-effect als bij een spookfile.
Zelfrijdende techniek kan de schokgolf dempen
Opvallend genoeg wijst vervolgonderzoek op dezelfde I-24 in de richting van een oplossing die al in veel showrooms staat. Een proef van Vanderbilt met Ford liet zien dat adaptieve cruisecontrol, het systeem dat automatisch afstand houdt tot je voorganger, de schokgolf merkbaar afremt zodra een paar auto's in de rij hem gebruiken. Een computer reageert nu eenmaal constanter dan een mens die wordt afgeleid door de radio of een appje. Het probleem is dat de meeste automobilisten dat systeem alleen op de lange rechte stukken aanzetten en het weer uitschakelen zodra het verkeer drukker wordt, precies het moment waarop het de meeste winst zou opleveren.
Zo voorkom je dat je zelf een spookfile start
De ANWB geeft een paar vuistregels die verrassend veel verschil maken als genoeg mensen ze toepassen:
- Voeg soepel in. Kijk op tijd vooruit en pas je snelheid geleidelijk aan in plaats van op het laatste moment vol te remmen voor een invoeger.
- Houd extra afstand. Hoe meer ruimte je laat, hoe minder hard je moet remmen voor het onverwachte gedrag van je voorganger, en hoe kleiner de schokgolf die je vervolgens doorgeeft.
- Kijk verder dan de auto voor je. Let op remlichten een paar auto's verderop, dan zie je een vertraging aankomen voordat je er zelf middenin zit en hoef je zelf veel minder hard te remmen.
- Rij met constante snelheid. Juist het voortdurend afwisselen van gas en rem, ook wel accordeon-rijden genoemd, is de brandstof voor elke spookfile.
Wie op vakantie gaat en liever helemaal geen file wil, kan ook zijn route rond de spits plannen, want een spookfile voorkomen begint uiteindelijk bij minder dichte drukte op de weg in de eerste plaats.
Wat je morgen anders doet op de snelweg
Je gaat een spookfile nooit helemaal uitbannen, daarvoor rijden er simpelweg te veel auto's op te weinig asfalt. Maar het scheelt al als je zelf een seconde later remt, een beetje meer afstand bewaart en niet achter op je voorganger kruipt zodra er ruimte ontstaat. Volgende keer dat je stilstaat voor niets, denk dan niet alleen wie doet dit nou weer, maar ook even aan je eigen rechtervoet. Grote kans dat jij een paar kilometer verderop precies hetzelfde deed als degene die je nu vervloekt.